Mural reklamowy — o czym warto pamiętać przed rozpoczęciem kampanii
Dla branży reklamowej mural często jest atrakcyjnym formatem. Jest widoczny, angażuje lokalną społeczność i dobrze pracuje w social mediach. Jednocześnie nie jest to zwykły zakup powierzchni mediowej. Mural ingeruje w cudzą nieruchomość, funkcjonuje w przestrzeni publicznej, może zostać uznany za reklamę, a jego projekt jest zwykle utworem chronionym prawem autorskim. Błąd na etapie planowania kampanii może oznaczać jej zablokowanie, spór z właścicielem albo brak prawa do korzystania z muralu.
Punktem wyjścia do tworzenia murali jest zgoda właściciela budynku. W pierwszej kolejności należy ustalić, czy budynek należy do jednej osoby, spółki, gminy, Skarbu Państwa, wspólnoty mieszkaniowej czy spółdzielni. W przypadku wspólnot szczególnie ważne jest sprawdzenie czy elewacja stanowi część nieruchomości wspólnej oraz czy dla wyrażenia zgody potrzebna jest uchwała właścicieli lokali. Zgoda powinna mieć formę pisemną i obejmować co najmniej lokalizację muralu, projekt lub jego założenia, technologię wykonania, termin prac, zasady dostępu do ściany, odpowiedzialność za szkody, okres ekspozycji oraz zasady usunięcia lub renowacji.
Prawo budowlane – kiedy mogą pojawić się problemy
W zależności od sytuacji zastosowanie mogą mieć przepisy ustawy Prawo budowlane. Nie każdy mural będzie „robotą budowlaną” w potocznym sensie, ale nie można z góry zakładać, że malowanie elewacji zawsze pozostaje poza reżimem tej ustawy. Prawo budowlane reguluje m.in. projektowanie, budowę, utrzymanie i rozbiórkę obiektów budowlanych. Co do zasady do rozpoczęcia robót budowlanych wymagane jest pozwolenie na budowę, ale ustawa przewiduje wyjątki od tej reguły. Jeżeli wykonanie muralu sprowadza się do naniesienia farby na istniejącą ścianę i nie wiąże się z przebudową, ociepleniem, montażem konstrukcji, podświetlenia, rusztowań trwale związanych z obiektem albo zmianą parametrów technicznych budynku pozwolenie na budowę nie jest wymagane. Jednocześnie, jeżeli pozwolenie jest wymagane, wykonana bez niego praca może zostać uznana za samowolę budowlaną, a w konsekwencji konieczna może być rozbiórka i zapłata kar finansowych.
Murale na zabytkach i w historycznych częściach miast
Warto też pamiętać, że ustawa Prawo budowlane co do zasady nie uchyla przepisów o ochronie zabytków. Jeżeli budynek, na którym ma zostać namalowany mural jest wpisany do rejestru zabytków lub gminnej ewidencji zabytków potrzebne będzie uzyskanie pozwolenia konserwatorskiego albo innego odpowiedniego organu. Taka sytuacja zasadniczo utrudnia przeprowadzenie całego projektu i wydłuża jego finalizację.
Lokalne przepisy mogą ograniczać reklamę
Kolejną kwestią, na którą należy zwrócić uwagę są przepisy planistyczne. Ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym nakazuje uwzględniać w planowaniu m.in. ład przestrzenny, walory architektoniczne i krajobrazowe oraz ochronę dziedzictwa kulturowego. Należy więc sprawdzić miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego, a tam, gdzie planu nie ma, inne akty dotyczące danego obszaru. W przepisach planistycznych często wyróżnia się murale artystyczne i reklamowe, a zależnie od kwalifikacji muralu przepisy przewidują różne dodatkowe ograniczenia lub wymogi, dlatego należy zweryfikować przepisy lokalne przed podjęciem działań.
Uchwały krajobrazowe – ryzyko dla murali reklamowych
Szczególne znaczenie mają tzw. uchwały krajobrazowe, które gminy mogą przyjmować na podstawie art. 37a ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym. Rada gminy może w nich określić zasady i warunki sytuowania obiektów małej architektury, tablic reklamowych, urządzeń reklamowych i ogrodzeń, a także ich gabaryty, standardy jakościowe i materiały. Uchwała może też określać zasady dotyczące szyldów oraz wprowadzać zakaz sytuowania tablic reklamowych i urządzeń reklamowych, z wyłączeniem szyldów. Co istotne, taka uchwała jest aktem prawa miejscowego i co do zasady dotyczy całego obszaru gminy. Należy pamiętać, że niezależnie od określenia muralu jako „artystyczny” lub jego zamysłu praca może zostać uznana za reklamę, jeżeli eksponuje jakąś markę. Naruszenie wymogów określonych w uchwale krajobrazowej skutkuje obowiązkiem zapłaty kary pieniężnej i obowiązkiem dostosowania reklamy do uchwały albo jej usunięcia.
Parki kulturowe i dodatkowe ograniczenia
Jeszcze dalej idące ograniczenia mogą występować w parkach kulturowych. Parki kulturowe są powoływane na podstawie art. 16 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, a ich głównym celem jest ochrona określonego, zabytkowego terenu. Parki są powoływane przez rady gminy na podstawie uchwał. Uchwała o utworzeniu parku kulturowego określa jego nazwę, granice, sposób ochrony oraz zakazy i ograniczenia. Powstanie parku powoduje również obowiązek sporządzenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla jego obszaru. Na terenie parku kulturowego mogą być ustanowione ograniczenia dotyczące prowadzenia robót budowlanych, zmiany sposobu korzystania z zabytków nieruchomych, a także umieszczania tablic, napisów, ogłoszeń reklamowych i innych znaków niezwiązanych z ochroną parku. W konsekwencji mural w historycznym centrum miasta może wymagać nie tylko zgody właściciela, lecz także weryfikacji uchwały o utworzeniu parku kulturowego, planu ochrony, miejscowego planu i ewentualnych zgód konserwatorskich.
Jak regulowane są murale reklamowe w praktyce?
Przykładowo uchwała o utworzeniu parku kulturowego ulicy Piotrkowskiej i Starego Miasta w Łodzi definiuje mural jako malowidło naścienne, posiadające wartość artystyczną. Jednocześnie uchwała ta ogranicza możliwość wykonywania murali reklamowych do ścian szczytowych pozbawionych detalu architektonicznego, z wkomponowanymi treściami reklamowymi poza centralną częścią muralu o powierzchni nieprzekraczającej 10% całej kompozycji. Z regulacji tych wynika, że mural reklamowy musi być malowidłem na naściennym, posiadającym wartość artystyczną, a część reklamowa może mieć jedynie ograniczony i uzupełniający charakter.
Najpoważniejsze konsekwencje grożą za naruszenie przepisów obowiązujących na terenie parku kulturowego, ponieważ takie działanie może zostać uznane za wykroczenie. W praktyce sprawcy może grozić kara aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny. Dodatkowo sąd może nałożyć obowiązek mi.in. przywrócenia poprzedniego stanu lub naprawienia wyrządzonej szkody.
Kto ma prawa do muralu?
Kolejną, szczególnie ważną dla branży reklamowej, kwestią są prawa autorskie malarza do muralu. Projekt muralu może być utworem plastycznym, jeżeli ma twórczy i indywidualny charakter. Twórcy przysługują autorskie prawa osobiste, w tym prawo do autorstwa, oznaczenia nazwiskiem lub pseudonimem, nienaruszalności treści i formy oraz nadzoru nad sposobem korzystania z utworu. Autorskie prawa majątkowe obejmują natomiast wyłączne prawo do korzystania z utworu, rozporządzania nim na polach eksploatacji i wynagrodzenia.
Umowa z malarzem powinna więc wyraźnie regulować, czy dochodzi do przeniesienia praw, czy tylko udzielenia licencji, na jakich polach eksploatacji można korzystać z projektu, czy wolno go fotografować, publikować w internecie, wykorzystywać w kampaniach, materiałach promocyjnych i gadżetach, jak również kto decyduje o zmianach, renowacji, zamalowaniu lub usunięciu muralu. Należy też zadbać, aby projekt nie naruszał cudzych praw, np. przez nieuprawnione wykorzystanie fotografii, postaci, znaków towarowych lub fragmentów innych dzieł.
Tworzenie murali, w szczególności murali reklamowych, wiąże się z przygotowaniem odpowiednich umów ustalających prawa i obowiązki właściciela budynku, firmy reklamowej oraz autora muralu, jak również analizą licznych dokumentów określających warunki tworzenia murali. Ponadto warto śledzić proces tworzenia miejscowych aktów prawnych, w miejscach, w których powstały lub mają powstać murale, ponieważ wprowadzenie lub zmiana uchwały krajobrazowej lub parku kulturowego wpływa na możliwość ich dalszego istnienia i powstania nowych murali.
Podsumowując, mural reklamowy może być atrakcyjnym nośnikiem promocji, ale wymaga starannego przygotowania prawnego, w tym zgody właściciela budynku oraz sprawdzenia przepisów budowlanych, konserwatorskich, planistycznych i lokalnych. Szczególne znaczenie mają uchwały krajobrazowe i regulacje dotyczące parków kulturowych, ponieważ mogą ograniczać lub zakazywać umieszczania murali reklamowych, a za naruszenia grożą kary. Należy też odpowiednio uregulować prawa autorskie twórcy muralu, zwłaszcza zakres licencji lub przeniesienia praw oraz możliwość wykorzystywania muralu w kampaniach i materiałach promocyjnych.
Opracowali:
